اقتصاد ایران آنلاین 9 اسفند 1398 ساعت 18:34 http://eghtesadeiranonline.com/vdcauanem49ny61.k5k4.html -------------------------------------------------- عنوان : آیا جنگ بزرگ روسیه و ترکیه در راه است؟ آرمان سلیمی -------------------------------------------------- آنکارا با آگاهی از این‌که به تنهایی نمی‌تواند در برابر روسیه و ارتش سوریه صف‌آرایی کند، امیدوار است که اعضای سازمان پیمان آتلانتیک شمالی یا ناتو بر اساس ماده 5 این سازمان از این کشور در برابر روسیه حمایت کنند. اکنون مساله این است که ترکیه در خاک سوریه و مرزهای خارج از محدوده حاکمیت خود مورد تهاجم قرار گرفته و بعید به نظر می‌رسد اعضای ناتو استناد ترکیه به ماده 5 را مورد پذیرش قرار دهند... اردوغان با ویران کردن پل‌های پشت سر خود در ارتباط با محور غرب، تنهاتر از همیشه با سیاست‌مداری باهوش و قدرتمند به نام ولادیمیر پوتین وارد تقابل شود. متن : حمله جنگنده های روسیه به کاروان نیروهای نظامی ترکیه و نیروهای تحت الحمایه آن در ادلب، که دیروز، پنجشنبه (8 اسفند 1398) اتفاق افتاد، رخدادی است که می توان از آن به عنوان گرانیگاهی برای آغاز تحولات نوین در عرصه معادلات میدانی سوریه و منطقه خاورمیانه یاد کرد. در حمله جنگنده های روسیه، بر اساس اعلام منابع رسمی دولت ترکیه تا کنون 33 سرباز ترکیه کشته و تعداد زیادی نیز زخمی هستند. البته منابع غیررسمی تعداد کشته بیش از 50 نفر اعلام می کنند. این لحظه تاریخی، رخدادی نیست که به آسانی قابل چشم پوشی و سازش باشد لذا آن چه حتمی به نظر می رسد این است که در آینده بخشی بزرگ از معادلات منطقه ز این حادثه متاثر خواهد بود. با این اوصاف، پس از وقوع رخداد نگاه افکار عمومی و ناظران سیاسی به سوی واکنش احتمالی ترکیه به روسیه و نیروهای ارتش سوریه معطوف شده و اکنون این پرسش به شکل جدی طرح می شودکه آیا امکان وقوع جنگ بزرگ میان روسیه و ترکیه محتمل است؟ در سطحی دیگر این مساله قابل طرح است که آینده معادلات میدانی و سیاسی در ادلب به عنوان نشیمن گاه بحران بزرگ در منطقه خاورمیانه به چه سمتی پیش خواهد رفت؟ در پرداختن به این پرسش های اساسی در ابتدا نکته قابل بحث این است که اهمیت ادلب از نظر میدانی برای بازیگران درگیر در بحران سوریه مورد واکاوی قرار بگیرد. ادلب؛ کانون لحظه رخداد تغییر معادلات خاورمیانه استان حلب با مساحتی حدود 6100 کیلومتر مریع، در شمال غرب سوریه واقع شده و از شرق هم مرز استان حلب و از جنوب هم مرز استان حما و در شمال غرب استان لاذقیه قرار دارد. ادلب با استان حتای ترکیه 130 کیلومتر مز مشترک دارد و بر اساس آمار اداره ثبت غیرنظامیان ملی ادلب، در شرایط کنونی 2 میلیون و 400 هزار شهروندان محلی و حدود یک میلیون و 300 هزار مهاجر داخلی از دیگر شهرها در ادلب ساکن هستند که بیشتر به شکل اسکان اردوگاهی است. ادلب که اکنون از آن به عنوان نبرد بزرگ برای اعمال حاکمیت دمشق بر کل نواحی سرزمینی اش یاد می شود، برای بشار اسد از اهمیت استراتژیک فوق العاده ای برخوردار است. از یک سو ادلب در مجاورت با استان لاذقیه که پایگاه هوایی الحمیمیم که نیروهای روسیه در آن قرار دارند، واقع شده و تسلط بر آن عمق استراتژیک بیشتری به ارتش سوریه می بخشد. همچنین، تسلط بر بزرگ راه ام 5 که ترکیه، سوریه و اردن را به هم متصل می کند و از شهر ادلب گذار می کند، از اهمیتی فوق العاده برخوردار است. علاوه بر این، ادلب می تواندبه فتح الفتوح ارتش سوریه در آینده معادلات میدانی تبدیل شود. بشار اسد به خوبی می داند در صورت کنترل ادلب دیگر مناطق تحت کنترل نیروهای مخالف، به صورت دومینوار سقوط خواهند کرد. در واقع، ادلب برای محور دمشق-تهران- مسکو از اهمیتی استراتژیک فوق العاده ای برخوردار است. در سوی مقابل دمشق ترکیه نیز چند ملاحظه استراتژیک پیرامون ادلب دارد. از یک سو، اردوغان از حضور نیروهای تحت امر خود در ادلب به عنوان ابزاری برای بازی و حضور در معادلات منطقه خاورمیانه بهره می گیرد و از آن به عنوان یکی از بزرگ ترین دستاوردهای سیاست خارجی خود یاد می کند، بنابراین، از دست دادن کنترل این استان به معنای ضربه ای سخت به راهبرد سیاست خارجی ترکیه در خاورمیانه خواهد بود. ادلب؛ کانون چرخش معادلات میدانی یکی از نقاط قابل توجه حضور گروههای تروریستی متعدد در استان ادلب است. اکنون وضعیت به گونه ای است که از این شهر می توان به عنوان نشیمن گاه اصلی اسکان گروههای تروریستی و رادیکال در کل جهان یاد کرد. در محدوده ای به مساحت 6100 کیلومتر مریع تجمع بیش از صد هزار نیروی ترویست و افراط گرا امری غیر عادی به نظر می رسد. در واقع، احرار الشام، فیلق الشام، ارتش ادلب الحر، گروه تركمانیه ساحلی اول و دوم، گروه پیاده نظام اول و دوم، ارتش نخبه، ارتش النصر، تیپ موسوم به شهدای اسلام داریا، تیپ الحریة و گروه 23، نورالدین زنكی، ارتش الاحرار، الویه صقور الشام و تجمع دمشق از جمله گروه های تروریستی به شمار می آیند كه در مناطق اشغالی استان ادلب حضور دارند. اما گروه تروریستی هیات تحریر الشام كه متشكل از ده ها گروهك تروریستی است، بخش های وسیعی از استان ادلب و مناطق مرزی مشترك با كشور تركیه را در اشغال دارد. با این اوصاف، با وجود اختلافات عمیق چند سال گذشته پیرامون ادلب و حتی با وجود امضای توافقنامه سپتامبر ۲۰۱۸ سوچی با حضور کشورهای ایران، روسیه و ترکیه، همچنان بحران بر سر این منطقه استراتژیک ادامه داشت بارها روسیه، نظامیان ترک را به نقض توافقات متهم می کردند. در نهایت امر پس از تصمیم جدید دولت سوریه برای اعمال حاکمیت خود بر ادلب و دیگر مناطق شمالی، بحران با ترکیه به اوج رسید که نقطه عطف آن به حمله جنگنده های روسیه به مواضع نیروهای ارتش ترکیه و نیروهای تحت الحمایه اش ختم شد. در وضعیت جدید نیز مساله این است که سناریوهای پیش روی ادلب به چه سمتی پیش خواد رفت و ترکیه احتمالا چه راهبردی را در قبال بحران ادلب در پیش خواهد گرفت. بحران ادلب؛ سناریوهای پیش رو و معانی ضمنی آن در شرایطی که بحران ادلب به محلی برای برخورد آشکار روسیه و ترکیه تبدیل شده و ارتش سوریه تا واپسین مرزهای این استان برای آزادسازی و اعمال حاکمیت مجدد دمشق پیش رفته اند، امکان تداوم وضعیت به شکل کنونی به هیچ عنوان محتمل به نظر نمی رسد، بنابراین باید به آینده معالات ادلب و متعاقب آن بحران سوریه اندیشید. هر چند این معادلات چند بازیگر مشخص و آشکار دارد اما می تواند دیگر بازیگران بین المللی را به درون خود فرابخواند و بر تحولات منطقه خاورمیانه و آرایش نیروهای سیاسی تاثیر عمیقی بر جای بگذارد. با این تفاسیر می توان مهم ترین سناریوهای پیش رو پیرامون بحران ادلب و پیامدهای ضمنی آن را در سه محور ارائه کرد: 1- دوراهی اردوغان در ماندن یا ورود به جنگ فراگیر در وضعیت کنونی اردوغان در دوراهی ای دشوار قرار گرفته است. او دو راه بیشتر پیش رو ندارد یا این که از ادلب طی یک توافق یا مصالحه عقب نشینی خواهد کرد و یا این که با تداوم سیاست کنونی، به جنگی فراگیر ورود خواهد کرد. واقعیت امر این است که تداوم وضعیت کج دار و مریز کنونی به هیچ عنوان ممکن نیست. ارتش سوریه و روسیه بر این مساله اصرار دارند که به طور حتم ادلب و دیگر مناطق را تحت حاکمیت مجدد دمشق قرار دهند. در این میان قواعد بین المللی نیز از خواست و اراده بشار اسد برای پایان دادن به حضور ترکیه در این کشور حمایت می کند. همچنین، کشورهای اروپایی، به ویژه امانوئل مکرون رئیس جمهوری فرانسه بارها مواضع و سیاست های ترکیه در ادلب را مورد انتقاد و غیرقابل پذیرش ارزیابی کرده اند. در چنین وضعیتی امکان وقوع جنگ فراگیر از سوی دولت ترکیه علیه نیروهای ارتش سوریه و روسیه بسیار بعید به نظر می رسد؛ زیرا هر دو طرف از عواقب مخرب وقوع چنین سناریویی اطلاع دارند و نظام بین الملل نیز اجازه چنین رخدادی را نخواهد داد. در نتیجه امر به نظر می رسد سناریوی محتمل تر عقب نشینی تدریجی و همراه با مصالحه ارتش ترکیه و نیروهای تروریست دست نشانده آن از ادلب طی فرآیندی از مذاکره و نشست های سیاسی خواهد بود. 2- آیا ناتو به نفع ترکیه به بحران ادلب ورود می کند؟ متعاقب تحولات کنونی و حمله مستقیم جنگنده های روسیه به نظامیان ترک در استان ادلب، آنکارا با آگاهی از این که به تنهایی نمی تواند در برابر روسیه و ارتش سوریه صف آرایی کند، امیدوار است که اعضای سازمان پیمان آتلانتیک شمالی یا ناتو بر اساس ماده 5 این سازمان از این کشور در برابر روسیه حمایت کنند. در همان لحظات ابتدایی وقوع رخداد، نیز شاهد بودیم مولود چاووش اغلو، وزیر امور خارجه ترکیه با ینس استولتنبرگ، دبیر کل ناتو تماس گرفت. بر اساس ماده 5 اگر محدوده سرزمینی هر یک از کشورهای عضو ناتو مورد تهاجم طرف ثالث قرار بگیرد، تمامی اعضا موظف به حمایت از عضو مورد هجوم قرار گرفته هستند. اکنون مساله این است که ترکیه در خاک سوریه و مرزهای خارج از محدوده حاکمیت خود مورد تهاجم قرار گرفته و بعید به نظر می رسد اعضای ناتو استناد ترکیه به ماده 5 را مورد پذیرش قرار دهند. تاکنون ناتو و استولتنبرگ تنها به محکومیت حملات روسیه اکتفا کرده اند و این امکان بسیار نامحتمل است که برای بازیگر دردسرساز ناتو ریسک تقابل با مسکو را بر خود تحمیل کنند. در حقیقت، اردوغان طی سال های گذشته آن قدر ترکیه را از ناتو و محور غربی دور کرده که عملا هر کدام در حوزه معادلات منطقه خاورمیانه مسیر خود را پیش رفته اند. در نتیجه انتظار ورود ناتو و به طور خاص حمایت میدانی ایالات متحده آمریکا از آنکارا در بحران ادلب بسیار بعید به نظر می رسد. 3- مهاجران به غرب؛ ابزار فشار ترکیه برای ورود اروپا به بحران ادلب در سطحی دیگر، اردوغان طی چند سال گذشته از مساله آوارگان و باز کردن مرزهای ترکیه بر روی آن ها جهت ورود به مرزهای اروپا، در مقام ابزاری برای اعمال فشار بر اتحادیه اروپا بهره گرفته است. ترکیه در شرایط کنونی میزبان بیش از 3 میلیون آواره در مرزهای خود است و از این امر واهمه دارد که در نتیجه جنگ ادلب موجی دیگر از آورگان که شاید تعداشان بیش از 2 میلیون نفر باشد، راهی مرزهای ترکیه شوند. در همین راستا، متعاقب بحران ادلب، وزارت امور خارجه ترکیه اعلام کرد: در صورت وخامت اوضاع در ادلب، موج مهاجرت پناهجویان از ترکیه به غرب شدت خواهد یافت. در واقع، ترکیه در مقام بزرگ ترین مامن مهاجران در جهان قصد دارد اروپایی ها را وادار کند در بحران ادلب مداخله کنند اما در مقطع کنونی بعید به نظر می رسد اروپایی ها حاضر به مداخله مستقیم شوند و اگر ایفای نقش باشد بیشتر به شکل حمایت بیانی و ورود به مذاکره با مسکو است. مجموع این روند نشان می دهد که اردوغان با ویران کردن پل های پشت سر خود در ارتباط با محور غرب، تنهاتر از همیشه با سیاست مداری باهوش و قدرتمند به نام ولادیمیر پوتین وارد تقابل شود.